॥ श्री गणेशाय नमः ॥
॥ श्री विठ्ठल रखुमाई प्रसन्न ॥
॥ पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल ॥
महाराष्ट्राच्या संतभूमीत पंढरपूरला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. वारकरी संप्रदायाचे माहेरघर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या पवित्र भूमीवर आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला लाखो वारकरी टाळ-मृदुंगाच्या गजरात, हरिनामाच्या घोषात आणि भगव्या पताका फडकवत विठुरायाच्या दर्शनासाठी येतात. पंढरीची वारी ही भक्ती, प्रेम, सेवा आणि समर्पणाचा अखंड प्रवाह आहे. या पवित्र क्षेत्रामागे विठ्ठल, रुक्मिणी आणि पुंडलिक यांची अत्यंत सुंदर आणि प्रेरणादायी कथा सांगितली जाते.
द्वारकेमध्ये श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणी यांचा सुखाचा संसार सुरू होता. भगवान श्रीकृष्ण सर्वांचे पालनकर्ते, सर्वांवर समान प्रेम करणारे आणि भक्तवत्सल होते. लोकपरंपरेनुसार एका प्रसंगी रुक्मिणी मातेला वाटले की, भगवान श्रीकृष्णांचा अधिक वेळ भक्तांमध्ये आणि इतरांच्या सेवेत जात आहे. त्यांच्या अंतःकरणात एक शांत विरह निर्माण झाला. त्या कोणावर रागावल्या नाहीत, कोणाविषयी कटुता बाळगली नाही; परंतु एकांतात तप, नामस्मरण आणि भगवंताच्या चिंतनासाठी त्यांनी द्वारका सोडली आणि दिंडीरवनात येऊन राहिल्या. आजचे पंढरपूर हेच ते पवित्र दिंडीरवन मानले जाते.
भगवान श्रीकृष्णांना ही गोष्ट समजताच त्यांनी रुक्मिणीच्या शोधासाठी प्रस्थान केले. त्यांचा हा प्रवास प्रेम, समर्पण आणि भक्तीचा शोध होता. मार्गातील प्रत्येक प्रदेश त्यांनी पावन केला. अनेक भक्तांना दर्शन दिले. अखेरीस ते दिंडीरवनात येऊन पोहोचले.
याच पवित्र भूमीत पुंडलिक नावाचा एक महान भक्त आपल्या आई-वडिलांची अखंड सेवा करीत होता. पूर्वी त्याचे जीवन सामान्य माणसाप्रमाणे संसारात गुंतलेले होते. परंतु संतसंगती आणि ईश्वरकृपेने त्याच्या जीवनात परिवर्तन झाले. त्याला जाणवले की, मातापित्यांची सेवा हीच खरी ईश्वरसेवा आहे. त्या दिवसापासून त्याने संपूर्ण जीवन आई-वडिलांच्या सेवेसाठी अर्पण केले.
भगवान श्रीकृष्ण त्याच्या दर्शनासाठी आले. त्या वेळी पुंडलिक आपल्या आई-वडिलांच्या सेवेत मग्न होता. त्याने सेवा सोडली नाही आणि भगवंताचाही अनादर केला नाही. अत्यंत नम्रतेने त्याने जवळील एक विट भगवंतांकडे सरकवली आणि विनंती केली,
“प्रभो! क्षणभर या विटेवर उभे राहा. माझी सेवा पूर्ण होताच मी आपल्या चरणी येतो.”
भक्ताच्या या सेवाभावाने भगवान प्रसन्न झाले. ते त्या विटेवर उभे राहिले. भक्ताच्या कर्तव्याला त्यांनी सर्वोच्च मान दिला. त्या दिवसापासून विटेवर उभे असलेले भगवान “विठ्ठल” या नावाने संपूर्ण जगात पूजले जाऊ लागले.
रुक्मिणी मातेलाही भगवान श्रीकृष्णांचा हा भक्तवत्सल स्वभाव पाहून आनंद झाला. त्यांनीही त्या पवित्र भूमीत राहून भक्तांवर कृपा करण्याचा संकल्प केला. म्हणूनच आज पंढरपूरमध्ये विठ्ठल आणि रुक्मिणी यांची स्वतंत्र मंदिरे असूनही दोघांची कृपा समान भावाने सर्व भक्तांवर वर्षत असते.
वारकरी संप्रदायाने या प्रसंगातून एक महान संदेश दिला आहे. भगवान भक्ताची वाट पाहतात. भक्ताने केलेली निस्वार्थ सेवा, आई-वडिलांप्रती असलेली कृतज्ञता, नामस्मरण आणि सदाचार यामध्येच भगवंताचे खरे दर्शन आहे.
संत ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात-
“अवघाचि संसार सुखाचा करीन ।
आनंदे भरीन तिन्ही लोक ।।”
संत नामदेव महाराजांना विठ्ठल हा जिवलग सखा वाटला. संत एकनाथ महाराजांनी विठ्ठलामध्ये संपूर्ण विश्वाचे दर्शन घेतले. संत तुकाराम महाराजांनी तर विठ्ठलालाच आपले सर्वस्व मानले.
“पंढरीची वारी आहे माझे घरी ।
आणिक न करी तीर्थव्रत ।।”
वारकरी संप्रदायात वारी म्हणजे चालणे नव्हे, तर अंतःकरण शुद्ध करणे आहे. टाळ-मृदुंगाचा गजर म्हणजे हरी नामाचा अखंड घोष आहे. दिंडी म्हणजे केवळ यात्रेकरूंचा समूह नव्हे, तर समता, प्रेम आणि बंधुभावाची चालती-बोलती शाळा आहे.
पंढरपूरच्या मंदिरात आजही विठुराया विटेवर उभे आहेत. दोन्ही हात कटीवर ठेवून प्रत्येक भक्ताची वाट पाहत आहेत. त्यांच्या मुखावरील स्मित आजही तसेच आहे. प्रत्येक वारकऱ्याला ते एकच संदेश देतात-
नाम घ्या, सेवा करा, आई-वडिलांचा मान ठेवा, संतांचा आदर करा आणि सर्व जीवांमध्ये परमेश्वराचे दर्शन घ्या.
याच मार्गाने चालणाऱ्याला विठ्ठल सहज प्राप्त होतो. म्हणूनच संतांनी विठ्ठलाला केवळ देव मानले नाही, तर आई, बाप, मित्र, सखा आणि जीवनाचा आधार मानला.
“पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल ।
श्री ज्ञानदेव तुकाराम ।।”
अशी ही विठ्ठल-रुक्मिणीची कथा केवळ एका देव-देवीची कथा नाही. ती प्रेमाची, भक्तीची, सेवेची, कर्तव्याची आणि समर्पणाची अमर गाथा आहे. आजही लाखो वारकऱ्यांच्या जीवनाला दिशा देणारी ही कथा युगानुयुगे प्रेरणा देत राहील.॥
राज धनवे हे मराठीचे उत्साही लेखक आहेत. मुलांसाठी मजेदार गोष्टी, बोधकथा, ड्रॉइंग आणि पझल पुस्तके लिहितात. मराठी भाषा आणि सर्जनशीलतेचा प्रसार करणे हे त्यांचे ध्येय आहे.