शुक्रवारचा दिवस होता. गावातील जुन्या विठ्ठल मंदिराच्या मागच्या अंगणात काही महिला सकाळपासूनच जमल्या होत्या. कुणी हातात फुलांची परडी आणली होती, कुणी तांदूळ-कुंकू, तर कुणी छोट्या ताटात नैवेद्य घेऊन आली होती.
अंगणाच्या एका बाजूला स्वच्छ सतरंजी अंथरली होती. मध्ये लक्ष्मी मातेची सुंदर प्रतिमा ठेवली होती. समोर तेलाचा दिवा शांतपणे तेवत होता.
आज वैभव लक्ष्मीच्या व्रताची कथा सांगण्यासाठी गावातील ज्येष्ठ कीर्तनकार जनाबाई आल्या होत्या.
जनाबाईंचे वय बरंच झालं होतं, पण त्यांच्या आवाजात अजूनही विलक्षण गोडवा होता. त्या अनेक वर्षांपासून धार्मिक कथा, लोकपरंपरा आणि संतवाङ्मय यांचे कथन करत होत्या.
सगळ्या महिला शांत झाल्यावर जनाबाईंनी लक्ष्मीमातेच्या प्रतिमेकडे पाहिले आणि हात जोडले.
“आई, तुझी कथा सांगताना माझ्या शब्दांत काही कमी पडले तर ते माझं. पण तुझ्या भक्तीचा भाव प्रत्येकाच्या मनापर्यंत पोहोचू दे.”
मग त्यांनी आजूबाजूच्या महिलांकडे पाहिलं.
“आजची कथा आहे एका अशा स्त्रीची, जिच्या आयुष्यात पैसा नव्हता, सुख नव्हतं, घरात समाधान नव्हतं. पण एक गोष्ट होती… तिची श्रद्धा.”
एका महिलेने विचारले, “जनाबाई, म्हणजे ही वैभव लक्ष्मीची पारंपरिक कथा आहे ना?”
जनाबाई म्हणाल्या, “हो. ही कथा वैभव लक्ष्मी व्रताशी संबंधित प्रचलित व्रतकथांमध्ये सांगितली जाते. वेगवेगळ्या ठिकाणी तिच्या कथनात थोडेफार फरक आढळतात. पण मध्यवर्ती कथा शीला नावाच्या भक्त स्त्रीभोवती फिरते. चला, आता तीच कथा ऐका.”
जनाबाईंनी कथा सुरू केली.
खूप वर्षांपूर्वी एका मोठ्या शहरात शीला नावाची स्त्री राहत होती.
शीला स्वभावाने अत्यंत साधी होती. तिला मोठ्या गोष्टींची हाव नव्हती. घरात जे असेल त्यात ती समाधान मानायची. सकाळी उठल्यावर घरातील कामे उरकायची, देवासमोर दिवा लावायची आणि मग आपल्या संसाराला लागायची.
तिच्या घरात लक्ष्मीची छोटीशी प्रतिमा होती.
दररोज ती त्या प्रतिमेसमोर हात जोडून एकच प्रार्थना करायची.
“आई, मला श्रीमंत कर असं मी म्हणत नाही. माझ्या घरात शांतता ठेव. माझ्या नवऱ्याच्या मनात चांगले विचार ठेव. आमच्या घरात अन्नाची कमतरता पडू देऊ नकोस.”
शीला जास्त काही मागत नसे.
पण काळ नेहमी सारखा राहत नाही.
हळूहळू तिच्या घराची परिस्थिती बदलू लागली.
तिच्या पतीचा व्यवसाय तोट्यात जाऊ लागला. आधी ज्या दुकानात दिवसभर ग्राहकांची गर्दी असायची, तिथे आता तासन्‌तास कोणी फिरकत नसे.
एक दिवस पती घरी आला आणि त्याने काहीही न बोलता कपडे बदलले.
शीला त्याच्याकडे पाहत होती.
“आज दुकानात काही झालं का?”
तो काही बोलला नाही.
थोड्या वेळाने त्याने फक्त एवढंच सांगितलं,
“आज पुन्हा नुकसान झालं.”
शीला शांत राहिली.
“काळजी करू नका. दिवस नेहमी सारखे नसतात.”
पण दिवस बदलत नव्हते.
उलट समस्या वाढतच गेल्या.
घरातील वस्तू एकामागोमाग एक विकाव्या लागल्या. काही दागिने गहाण ठेवावे लागले. उधारी वाढत गेली.
आर्थिक अडचणींबरोबरच घरातील वातावरणही बदललं.
पती चिडचिड करू लागला.
छोट्या-छोट्या गोष्टींवरून घरात वाद होऊ लागले.
शीला मात्र सगळं सहन करत होती.
तिच्या मनात एकच विचार असायचा,
“देवाने परीक्षा घेतली आहे. ही वेळही निघून जाईल.”
पण एक दिवस तिच्या संयमाचाही बांध फुटला.
ती देवासमोर बसली आणि डोळ्यांत पाणी आणून म्हणाली,
“आई लक्ष्मी, मी तुझ्याकडे कधी मोठ्या संपत्तीची मागणी केली नाही. मग माझ्या घरात एवढं दुःख का?”
त्या दिवशी बराच वेळ ती देवासमोर बसून राहिली.
शेवटी डोळ्यांतून अश्रू वाहत असतानाच तिचं मस्तक खाली झुकलं.
काही वेळाने तिला बाहेरून कोणीतरी हाक मारल्यासारखं वाटलं.
“शीला!”
ती दचकून उठली.
दारात एक वयस्कर स्त्री उभी होती.
साधे कपडे, चेहऱ्यावर शांत भाव आणि डोळ्यांत विलक्षण माया.
शीला काही क्षण तिच्याकडे पाहत राहिली.
“तुम्ही कोण?”
वृद्ध स्त्री हसली.
“मला ओळखलं नाहीस?”
शीला गोंधळली.
“नाही… मला आठवत नाही.”
त्या वृद्ध स्त्रीने प्रेमाने उत्तर दिले,
“शुक्रवारी लक्ष्मीच्या मंदिरात भजन होतं ना? तिथे आपण अनेकदा भेटलो आहोत.”
शीला काही बोलली नाही. पण त्या स्त्रीचा आवाज ऐकताना तिच्या मनाला एक विचित्र शांतता जाणवत होती.
वृद्ध स्त्री घरात आली.
घरातील गरिबी तिच्या नजरेतून सुटली नाही.
तिने मात्र त्यावर कोणतीही टिप्पणी केली नाही.
ती म्हणाली,
“तू इतकी काळजी का करतेस?”
शीला अचानक रडू लागली.
तिने आपल्या आयुष्यातील सगळ्या अडचणी त्या स्त्रीला सांगितल्या.
पतीचा व्यवसाय, कर्ज, घरातील भांडणे, गहाण ठेवलेले दागिने… सगळं.
वृद्ध स्त्री शांतपणे ऐकत राहिली.
मग ती म्हणाली,
“शीला, लक्ष्मी म्हणजे केवळ पैसा नाही.”
शीला तिच्याकडे पाहू लागली.
“ज्या घरात समाधान नाही, प्रामाणिकपणा नाही, श्रम नाही आणि एकमेकांबद्दल आदर नाही, तिथे पैसा असूनही वैभव टिकत नाही.”
“पण मग मी काय करू?”
वृद्ध स्त्री म्हणाली,
“तू शुक्रवारचा वैभव लक्ष्मी व्रत श्रद्धेने कर.”
शीला म्हणाली,
“मला या व्रताबद्दल फार माहिती नाही.”
वृद्ध स्त्रीने तिला शांतपणे व्रताची प्रचलित पद्धत सांगितली.
“शुक्रवारी सकाळी स्नान करून स्वच्छ कपडे घाल. दिवसभर मन शक्य तितकं शांत ठेव. संध्याकाळी लक्ष्मीची पूजा कर. तिच्यासमोर दिवा लाव. कुंकू, अक्षता, फुले अर्पण कर. घरात उपलब्ध असेल तर एखादा दागिना किंवा नाणे लक्ष्मीच्या प्रतीकासमोर ठेवून त्याचीही श्रद्धेने पूजा कर.”
“पण सर्वात महत्त्वाचं काय?”
शीला उत्सुकतेने विचारते.
वृद्ध स्त्री म्हणाली,
“मनातील लोभ कमी कर. कोणाची निंदा करू नकोस. घरातील माणसांशी प्रेमाने वाग. आणि व्रत केवळ पैसा मिळावा म्हणून करू नकोस. मनात श्रद्धा ठेव.”
वैभव लक्ष्मीच्या प्रचलित व्रतकथांमध्ये शुक्रवारचे व्रत, लक्ष्मीपूजन, ११ किंवा २१ शुक्रवारांचा संकल्प आणि शेवटी उद्यापनाचा उल्लेख आढळतो; मात्र पूजेच्या तपशीलांत प्रादेशिक आणि पुस्तिकेनुसार फरक असू शकतो.
वृद्ध स्त्री पुढे म्हणाली,
“तू अकरा किंवा एकवीस शुक्रवारांचा संकल्प करू शकतेस. पण संकल्प आपल्या परिस्थितीनुसार आणि श्रद्धेनुसार कर. शेवटच्या दिवशी आपल्या क्षमतेनुसार उद्यापन कर आणि प्रसाद वाट.”
शीला तिचे प्रत्येक शब्द लक्षपूर्वक ऐकत होती.
मग तिने विचारले,
“आई, हे व्रत केल्याने माझ्या घरात पुन्हा पैसा येईल का?”
वृद्ध स्त्री काही क्षण शांत राहिली.
मग म्हणाली,
“देवाशी व्यवहार करू नकोस, मुली.”
शीला गप्प झाली.
“देवाला असं म्हणू नकोस की मी व्रत करते, म्हणून मला पैसा दे. त्याऐवजी म्हण, ‘आई, मला योग्य मार्ग दाखव. संकटातून बाहेर पडण्याची शक्ती दे. माझ्या घरात सद्बुद्धी दे.’”
हे शब्द ऐकून शीला अंतर्मुख झाली.
त्या वृद्ध स्त्रीने निघताना तिच्या डोक्यावर हात ठेवला.
“श्रद्धा ठेव.”
शीला काही क्षणांसाठी घरात गेली आणि परत बाहेर आली.
पण…
दारात कोणीच नव्हते.
ती आजूबाजूला पाहू लागली.
“आई…?”
कोणीच उत्तर दिले नाही.
शीला काही क्षण तिथेच उभी राहिली.
तिच्या मनात अचानक एक विचार आला.
“ही साधी स्त्री नव्हती.”
तिने हात जोडले.
“माझी लक्ष्मी आईच माझ्याकडे आली होती का?”
तिला उत्तर मिळाले नाही.
पण तिच्या मनात पहिल्यांदाच अनेक दिवसांनी आशेचा दिवा पेटला होता.
पुढचा शुक्रवार उजाडला.
शीला पहाटेच उठली.
घरात फार काही नव्हतं. मोठी पूजा करण्याइतकी साधनं नव्हती. पण तिने घर स्वच्छ केलं.
देवघरासमोर एक छोटासा दिवा लावला.
तिने मनापासून लक्ष्मीची पूजा केली.
नैवेद्यासाठी घरात जे उपलब्ध होतं तेच तिने प्रेमाने अर्पण केलं.
पूजा झाल्यावर तिने डोळे मिटले.
“आई, मला माझ्या परिस्थितीची तक्रार नाही. मला फक्त योग्य मार्ग दाखव.”
त्या दिवसापासून शीला प्रत्येक शुक्रवार श्रद्धेने व्रत करू लागली.
पण तिच्या आयुष्यात बदल फक्त पूजेमुळे झाला नाही.
व्रत करताना तिच्या विचारांमध्येही बदल होऊ लागला.
तिने पतीला दोष देणे कमी केले.
पतीनेही हळूहळू आपल्या चुका मान्य करण्यास सुरुवात केली.
एका रात्री त्याने शीला जवळ बसून म्हटलं,
“मी अपयशामुळे इतका त्रासलो होतो की माझा राग तुझ्यावर काढत होतो. तू इतके दिवस सगळं सहन केलंस.”
शीला काही बोलली नाही.
फक्त म्हणाली,
“आपण पुन्हा सुरुवात करूया.”
दुसऱ्या दिवसापासून तिच्या पतीने व्यवसायाबाबत नव्याने विचार करण्यास सुरुवात केली.
त्याने खर्च कमी केला.
जुने कर्ज फेडण्याचा आराखडा तयार केला.
ज्या कामात फायदा होत नव्हता ते थांबवून दुसरे काम सुरू केले.
शीला देखील घरबसल्या करता येईल असे छोटे काम करू लागली.
हळूहळू परिस्थिती सुधारू लागली.
एक दिवस पती घरी आला आणि त्याच्या हातात एक छोटी पिशवी होती.
“हे बघ.”
शीला आश्चर्याने पाहू लागली.
त्याने तिच्या गहाण ठेवलेल्या दागिन्यांपैकी एक दागिना परत आणला होता.
शीला काही क्षण काहीच बोलू शकली नाही.
तिच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
पण यावेळी ते दुःखाचे नव्हते.
ती देवघरासमोर गेली.
दिवा लावला.
आणि म्हणाली,
“आई, तू मला फक्त दागिना परत दिलास असं नाही. तू माझ्या घराला पुन्हा विश्वास दिलास.”
अकरा शुक्रवार पूर्ण झाले.
शीला आपल्या संकल्पानुसार उद्यापनासाठी तयारी करू लागली. तिच्याकडे अजूनही अमाप पैसा नव्हता. पण आता तिच्या घरात पूर्वीसारखी निराशा नव्हती.
तिने आपल्या क्षमतेनुसार पूजा केली.
काही महिलांना बोलावलं.
कुंकू लावलं.
प्रसाद दिला.
आणि मनापासून प्रार्थना केली.
त्या दिवशी तिच्या पतीनेही देवासमोर हात जोडले.
“लक्ष्मी माते, आम्हाला मेहनत करण्याची शक्ती दे. पैसा आला तर त्याचा अहंकार होऊ देऊ नकोस. आणि पैसा कमी झाला तर धैर्य हरवू देऊ नकोस.”
शीला त्याच्याकडे पाहत होती.
तिला जाणवलं…
घरातली खरी लक्ष्मी कदाचित त्या दिवशीच परत आली होती.
जनाबाईंची कथा इथे थांबली.
अंगणात बसलेल्या महिला काही क्षण शांत होत्या.
एक तरुणी म्हणाली,
“जनाबाई, म्हणजे व्रत केल्यावर लगेच पैसा मिळतो असं या कथेत सांगायचं आहे का?”
जनाबाई हसल्या.
“नाही गं.”
“ही गोष्ट फक्त पैशाची नाही. व्रतकथांचा अर्थ समजून घेताना त्यामागचा भावही पाहायला हवा.”
त्या पुढे म्हणाल्या,
“शीलेच्या आयुष्यात बदल झाला. पण त्याच वेळी तिच्या पतीने मेहनत केली, दोघांनी परिस्थितीला सामोरं जाण्याचा प्रयत्न केला, खर्चावर नियंत्रण आणलं आणि घरातील कटुता कमी झाली. म्हणून या कथेत ‘व्रत करा आणि पैसा आपोआप मिळेल’ एवढाच अर्थ काढणं योग्य नाही.”
“वैभव म्हणजे फक्त नोटांचा ढीग नाही.”
“घरात अन्न असणं वैभव आहे.”
“आजारी असताना आपली काळजी घेणारी माणसं असणं वैभव आहे.”
“पडल्यावर पुन्हा उभं राहण्याची ताकद असणं वैभव आहे.”
“आणि भरपूर पैसा असूनही मनात समाधान नसेल, तर त्या संपत्तीला वैभव म्हणता येईल का?”
कोणीच उत्तर दिले नाही.
जनाबाईंनी लक्ष्मीमातेच्या प्रतिमेकडे पाहिलं.
“म्हणून वैभव लक्ष्मीचं व्रत करताना एक गोष्ट लक्षात ठेवा. श्रद्धा ठेवा, पण प्रयत्न सोडू नका. देवावर विश्वास ठेवा, पण आपल्या कर्तव्यापासून पळू नका. पैसा मागा, पण त्याच्यासोबत सद्बुद्धीही मागा.”
एका महिलेने हात जोडले.
“जनाबाई, मग या व्रताची सर्वात मोठी शिकवण काय?”
जनाबाई म्हणाल्या,
“माझ्या मते?”
सगळ्या महिला त्यांच्याकडे पाहू लागल्या.
त्या हसल्या.
“माझ्या मते नाही. या कथेतून तुम्हाला जी शिकवण मिळते ती.”
“पण माझ्या मनात एक गोष्ट आहे…”
त्या थोड्या वेळ थांबल्या.
“लक्ष्मीला घरात आणण्यासाठी आपण दार सजवतो. पण लक्ष्मी टिकवण्यासाठी घरातील माणसांचे मन जपतो का?”
अंगणात पुन्हा शांतता पसरली.
समोरचा दिवा अजूनही तेवत होता.
जनाबाईंनी आरतीचं ताट हातात घेतलं.
सगळ्या महिला एकत्र उभ्या राहिल्या.
आरती सुरू झाली.
त्या दिवशी प्रत्येक स्त्री आपल्या घरी परतली, पण तिच्या हातात फक्त प्रसाद नव्हता.
तिच्या मनात एक विचारही होता.
वैभव लक्ष्मीची पूजा वर्षातून काही शुक्रवार करायची असते; पण घरातील सुख, समाधान, प्रेम आणि विश्वास यांची पूजा रोज करावी लागते.
आणि कदाचित…
यालाच खऱ्या वैभवाची सुरुवात म्हणता येईल.
श्री वैभव लक्ष्मी मातेला नमस्कार!
राज धनवे हे मराठीचे उत्साही लेखक आहेत. मुलांसाठी मजेदार गोष्टी, बोधकथा, ड्रॉइंग आणि पझल पुस्तके लिहितात. मराठी भाषा आणि सर्जनशीलतेचा प्रसार करणे हे त्यांचे ध्येय आहे.