Narsi Bhakt ki Katha Marathi: सौराष्ट्राच्या त्या कोरड्या वाटेवर सूर्य मावळतीला झुकला होता. दिवसभराचा प्रवास करून यात्रेकरूंचा एक छोटा समूह एका जुन्या वडाच्या झाडाखाली विसावला होता.
कोणाच्या हातात टाळ होते, कोणाच्या खांद्यावर एकतारी होती. दिवसभराच्या चालण्याने सगळ्यांचे पाय थकले होते, पण चेहऱ्यावर मात्र एक वेगळाच आनंद होता.
त्यांच्यात एक वृद्ध गायक होता. अंगावर साधी पांढरी वस्त्रे, खांद्यावर जुनाट उपरणे आणि हातात एकतारी.
रात्र पडू लागली तशी त्याने एकतारी छेडली.
“वैष्णव जन तो तेने कहिये, जे पीड पराई जाणे रे…”
आजूबाजूचे यात्रेकरू शांत झाले.
एक तरुण प्रवासी बराच वेळ ते शब्द ऐकत होता. शेवटी त्याने विचारले,
“बाबा, हे भजन कुणाचे आहे?”
वृद्ध गायकाने एकतारी थांबवली.
“नरसी मेहतांचे.”
“पण नरसी मेहता कोण होते?”
वृद्धाच्या चेहऱ्यावर स्मित उमटले.
“ही फक्त एका कवीची गोष्ट नाही रे. हा एका अशा भक्ताचा प्रवास आहे, ज्याच्याकडे संसारासाठी फार काही नव्हतं; पण कृष्णावरचा विश्वास मात्र अमाप होता.”
तो थोडा पुढे सरकला.
“ऐकशील?”
तरुणाने मान हलवली.
आणि वडाच्या सावलीत सुरू झाली नरसी भक्ताची कथा.
गुजरातमधील जुनागढ परिसरात एका नागर ब्राह्मण कुटुंबात नरसी मेहतांचा जन्म झाला, असे त्यांच्या जीवनचरित्राच्या परंपरांमध्ये सांगितले जाते. त्यांचा जन्म साधारण १५व्या शतकात झाला. लहानपणापासूनच त्यांचा स्वभाव इतर मुलांपेक्षा वेगळा होता.
इतर मुले खेळत असताना नरसी अनेकदा मंदिराच्या परिसरात बसत.
कृष्णाच्या मूर्तीकडे पाहत.
भजन ऐकत.
आणि कधी स्वतःशीच काहीतरी गुणगुणत.
त्यांच्या बालपणातच आई-वडिलांचे छत्र हरपले, अशी भक्तिपरंपरेतील कथा आहे. त्यामुळे त्यांचे संगोपन नातेवाईकांच्या आधाराने झाले.
संसाराची कठीण बाजू त्यांनी लहानपणापासून पाहिली.
पण मन मात्र सतत देवाकडे ओढले जात होते.
मोठे झाल्यावर नरसींचा विवाह झाला. घरात पत्नी, कुटुंब आणि संसाराच्या जबाबदाऱ्या आल्या.
पण त्यांच्या मनातील कृष्णभक्ती कमी झाली नाही.
त्यांचे कुटुंबीय मात्र चिंतेत पडत.
“नरसी, घर चालवायचं आहे.”
“हो.”
“मग काही कामधंदा कर.”
नरसी शांतपणे म्हणत,
“करतो.”
पण त्यांचे मन पुन्हा कृष्णनामात रमून जाई.
काही काळाने घरातील परिस्थिती कठीण होऊ लागली.
पैसा कमी होता.
उत्पन्न निश्चित नव्हते.
घरातील मंडळींना वाटत होते की नरसीने व्यवहाराकडे लक्ष द्यावे.
पण नरसीसाठी भक्ती हा व्यवहारापासून वेगळा विषय नव्हता.
त्यांना वाटत होते,
“ज्या देवाने हे जीवन दिले, त्याच्यावर विश्वास ठेवून आपण आपले कर्म करत राहिले पाहिजे.”
एकदा नरसींच्या आयुष्यात मोठा मानसिक धक्का आला.
भक्तिपरंपरेनुसार ते अत्यंत दुःखी अवस्थेत एका शिवमंदिरात गेले.
रात्र झाली.
मंदिरात कोणी नव्हते.
समोर फक्त शिवलिंग.
नरसी बराच वेळ शांत बसले.
मग त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.
“देवा, मला संसार समजत नाही. मला धनाची हाव नाही. पण माझं मन सतत तुझ्याकडे धावतंय. मला योग्य मार्ग दाखव.”
ते रात्रभर प्रार्थना करत राहिले.
लोकपरंपरेनुसार याच काळात भगवान शिवांनी त्यांना श्रीकृष्णाच्या दिव्य रासलीलेचे दर्शन घडवले, अशी कथा सांगितली जाते.
त्या अनुभवाने नरसींचे संपूर्ण आयुष्य बदलले.
कृष्ण त्यांच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू झाले.
त्यांच्या ओठांवर कृष्णाचे नाव आले.
हातात एकतारी आली.
आणि मनात भक्तीचे शब्द उमटू लागले.
त्यांनी भक्ती सर्वांसाठी खुली केली.
जात-पात, श्रीमंती-गरिबी यापेक्षा माणसातील भक्ती महत्त्वाची आहे, असा संदेश त्यांच्या पदांमधून व्यक्त झाला.
त्या काळच्या सामाजिक चौकटीत हा विचार सर्वांना सहज स्वीकारता येणारा नव्हता.
काही लोक नरसींवर टीका करू लागले.
“हा ब्राह्मण असून सर्वांसोबत बसतो.”
“याला कोणाची जातपात दिसत नाही.”
“भजनाच्या नावाखाली समाजाची रीत मोडतो.”
नरसी मात्र शांत राहिले.
त्यांना वाटत होते,
“कृष्णाच्या दृष्टीने भक्त कोण आणि मोठा कोण?”
नरसींच्या भक्तीची एक प्रसिद्ध कथा त्यांच्या कन्या कुंवरबाईशी संबंधित आहे.
कुंवरबाईचे लग्न ठरले.
लग्न म्हणजे मोठा खर्च.
मुलीच्या सासरच्या मंडळींच्या अपेक्षा.
घरची परिस्थिती मात्र अत्यंत साधी.
कुंवरबाईच्या मनात काळजी होती.
तिने वडिलांकडे पाहिले.
“बापू, माझ्या लग्नात तुमच्यावर भार पडू नये.”
नरसी हसले.
“बाळा, तू काळजी करू नकोस.”
“पण आपल्याकडे काहीच नाही.”
नरसी म्हणाले,
“आपल्याकडे कृष्ण आहे.”
कुंवरबाईला वडिलांच्या या उत्तराने समाधान झाले की नाही, हे सांगता येत नव्हते.
पण तिने वडिलांवर विश्वास ठेवला.
काळ पुढे गेला.
लग्नाचा दिवस जवळ आला.
घरात मात्र मोठी तयारी नव्हती.
नातेवाईकांमध्ये कुजबुज सुरू झाली.
“नरसी भक्ती करतो, पण मुलीच्या लग्नासाठी काय करणार?”
काही जणांनी त्यांची खिल्ली उडवली.
नरसींनी मात्र कृष्णाचे नामस्मरण सुरू ठेवले.
भक्तिपरंपरेत सांगितले जाते की त्या वेळी श्रीकृष्णाने आपल्या भक्ताची लाज राखण्यासाठी व्यापाऱ्याच्या रूपात किंवा विविध स्वरूपांत मदत केली आणि लग्नासाठी आवश्यक वस्तू उपलब्ध झाल्या.
कथेच्या विविध आवृत्त्यांमध्ये या प्रसंगाचे तपशील वेगवेगळे आढळतात.
पण या कथेचा केंद्रबिंदू एकच आहे.
भक्त संकटात असताना त्याचा विश्वास डगमगला नाही.
नरसी मेहतांच्या जीवनातील आणखी एक प्रसिद्ध प्रसंग म्हणजे त्यांच्या पुत्राच्या मृत्यूशी संबंधित कथा.
संसारात भक्ती असली तरी दुःख माणसाला टाळता येत नाही.
नरसींच्या घरावरही दुःख आले.
जवळच्या व्यक्तीच्या मृत्यूने घरात शोककळा पसरली.
घरातील लोक रडत होते.
नरसींच्या डोळ्यांतही अश्रू होते.
पण त्यांनी त्या दुःखाला भक्तीमध्ये सामावून घेतले.
त्यांच्या जीवनातील हा पैलू महत्त्वाचा आहे.
भक्त म्हणजे ज्याला दुःख होत नाही असा माणूस नव्हे.
भक्त म्हणजे दुःखातही देवाशी नाते तोडत नाही असा माणूस.
नरसींच्या पदांमध्ये संसाराच्या क्षणभंगुरतेची आणि भक्तीच्या आधाराची जाणीव वारंवार दिसते.
त्यांची भक्ती केवळ चमत्कारांवर आधारित नव्हती.
ती माणसाच्या दुःखाशी जोडलेली होती.
एकदा काही लोकांनी नरसींना विचारले,
“तुम्ही एवढी भक्ती करता, मग तुम्हाला श्रीमंत का होता येत नाही?”
नरसी हसले.
“श्रीमंती म्हणजे काय?”
“धन.”
“धन आज आहे, उद्या नाही. पण मनुष्याच्या मनात दुसऱ्याच्या दुःखाची जाणीव असेल, तर त्याच्याकडे जे आहे ते त्याला पुरेसं वाटतं.”
त्यांच्या विचारांतूनच पुढे ‘वैष्णव जन तो तेने कहिये’सारखी भक्तीपरंपरा प्रसिद्ध झाली.
या पदात दुसऱ्याच्या दुःखाची जाणीव, अहंकाराचा अभाव, संयम, सत्य आणि करुणा यांना महत्त्व दिले आहे.
म्हणून नरसी मेहतांची भक्ती फक्त कृष्णाच्या मंदिरापुरती राहिली नाही.
ती माणसाच्या वागण्यात उतरली.
वृद्ध गायकाने इथे एकतारी पुन्हा हातात घेतली.
तरुण प्रवासी मंत्रमुग्ध होऊन ऐकत होता.
“मग नरसी मेहतांना लोकांनी स्वीकारलं का?” त्याने विचारलं.
वृद्ध म्हणाला,
“सगळ्यांनी लगेच नाही.”
“भक्तीचा मार्ग सोपा नसतो. विशेषतः जेव्हा भक्ती समाजातील भेदांवर प्रश्न उपस्थित करते.”
“नरसींनी जात, संपत्ती आणि बाह्य प्रतिष्ठेपेक्षा भक्ती आणि माणुसकीला महत्त्व दिलं. त्यामुळे काहींनी त्यांना विरोध केला. त्यांच्या जीवनाभोवती चमत्कारांच्या अनेक कथा निर्माण झाल्या. त्या कथा भक्तांच्या श्रद्धेचा भाग बनल्या.”
तो थांबला.
“पण नरसींची खरी ओळख त्यांच्या पदांत आहे.”
“त्यांच्या शब्दांत कृष्ण आहे, पण त्याचबरोबर माणूसही आहे.”
वर्षे पुढे सरकत गेली.
नरसी मेहता अधिकाधिक भजन आणि पदरचनेत रमू लागले.
त्यांनी श्रीकृष्णाला आपला सखा, स्वामी आणि आधार मानले.
कृष्णाच्या बालरूपापासून ते रासलीलेपर्यंत अनेक भक्तिभाव त्यांच्या काव्यात उमटले.
गुजराती भक्तिकाव्याच्या परंपरेत त्यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
त्यांच्या पदांनी पुढील पिढ्यांवर मोठा प्रभाव टाकला.
आणि त्यांच्या नावाशी जोडलेले सर्वात प्रसिद्ध भजन पुढे भारतभर ओळखले जाऊ लागले.
“वैष्णव जन तो तेने कहिये…”
हे भजन महात्मा गांधींच्या प्रार्थना सभांमध्येही गायले जात असे, त्यामुळे नरसी मेहतांचे नाव आधुनिक भारतात आणखी व्यापकपणे परिचित झाले.
वडाच्या झाडाखाली कथा संपत आली होती.
वृद्ध गायकाने एकतारी बाजूला ठेवली.
तो तरुण म्हणाला,
“बाबा, नरसी भक्तांच्या कथेत इतके चमत्कार सांगितले जातात. आपण त्यावर विश्वास ठेवावा का?”
वृद्ध काही क्षण शांत राहिला.
मग म्हणाला,
“विश्वास हा प्रत्येकाचा वैयक्तिक विषय आहे.”
“पण मला नरसींच्या कथेतला एक भाग जास्त महत्त्वाचा वाटतो.”
“कोणता?”
“त्यांनी भक्तीला माणुसकीपासून वेगळं केलं नाही.”
“देवाची पूजा करणं सोपं आहे. पण दुसऱ्याच्या दुःखाची जाणीव ठेवणं कठीण आहे.”
“मंदिरात दिवा लावणं सोपं आहे. पण मनातील अहंकाराचा अंधार कमी करणं कठीण आहे.”
“देवाचं नाव घेणं सोपं आहे. पण गरजू माणसाच्या बाजूने उभं राहणं कठीण आहे.”
तरुण बराच वेळ शांत राहिला.
वृद्ध गायकाने पुन्हा एकतारी हातात घेतली.
हळू आवाजात तो म्हणाला,
“नरसी मेहतांची कथा आपल्याला एवढंच सांगते की भक्ती म्हणजे देवाकडून काही मिळवण्याचा मार्ग नाही. भक्ती म्हणजे स्वतःच्या मनात बदल घडवण्याचा मार्गही असू शकतो.”
“माणूस मोठा त्याच्या संपत्तीने होत नाही.”
“तो मोठा होतो, जेव्हा दुसऱ्याच्या वेदनेला तो आपली वेदना समजतो.”
रात्र गडद झाली होती.
यात्रेकरूंनी आपापल्या चादरी अंथरल्या.
पण त्या तरुणाला झोप येत नव्हती.
त्याच्या मनात एकच वाक्य घुमत होतं,
‘वैष्णव जन तो तेने कहिये, जे पीड पराई जाणे रे…’
त्याला जाणवलं की नरसी मेहतांची कथा कदाचित शेकडो वर्षांपूर्वीची असेल.
पण तिचा प्रश्न आजही तितकाच जिवंत आहे.
आपण देवाला किती ओळखतो, यापेक्षा आपल्या आजूबाजूच्या माणसाचं दुःख आपण किती ओळखतो?
कदाचित नरसी भक्तीचा खरा अर्थ याच प्रश्नातून समजतो.
श्रीकृष्णाच्या चरणी नमस्कार.
संत नरसी मेहतांना विनम्र अभिवादन.
राज धनवे हे मराठीचे उत्साही लेखक आहेत. मुलांसाठी मजेदार गोष्टी, बोधकथा, ड्रॉइंग आणि पझल पुस्तके लिहितात. मराठी भाषा आणि सर्जनशीलतेचा प्रसार करणे हे त्यांचे ध्येय आहे.