गौरी गणपती कथा मराठी: गौरी आईचे आगमन आणि या परंपरेमागची सुंदर कथा

भाद्रपद महिना सुरू झाला की महाराष्ट्रातील वातावरणच बदलून जाते. घराघरांत गणपती बाप्पांच्या आगमनाची तयारी सुरू होते. कुठे मखर तयार होत असते, कुठे आरास केली जात असते, तर कुठे घरातील महिला गौरीच्या आगमनासाठी लगबगीने तयारी करत असतात.

गणपती बाप्पांच्या आगमनानंतर काही दिवसांनी घरात गौराईचे आगमन होते. कुठे गौरीला मुखवट्याच्या रूपात आणले जाते, कुठे खड्यांच्या रूपात, तर कुठे पानाफुलांनी तिची आरास केली जाते. महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या भागांत या परंपरेत फरक दिसतो. काही घरांत दोन गौरी म्हणजे ज्येष्ठा-कनिष्ठा असतात, तर काही ठिकाणी एकच गौरी पूजली जाते.

पण गौरीला माहेरवाशीण का मानले जाते? गणपतीसोबत तिचे नाते काय आहे? आणि घरात तिचे एवढ्या प्रेमाने स्वागत का केले जाते?

याच प्रश्नाचे उत्तर जाणून घेण्यासाठी एका गावातील काही भक्त एकदा एका जुन्या मंदिराच्या अंगणात बसले होते.

त्या मंदिरात एक वयोवृद्ध साधू महाराज राहत होते. अनेक वर्षांपासून ते तेथे साधना आणि धार्मिक ग्रंथांचे अध्ययन करत होते. गावातील लोक त्यांच्याकडे श्रद्धेने येत असत. कोणी मनातील प्रश्न घेऊन येई, तर कोणी एखाद्या सणामागची परंपरा समजून घेण्यासाठी.

गौरी-गणपतीचे दिवस जवळ आले होते. मंदिराच्या आवारातही फुलांची सजावट सुरू होती.

एका भक्ताने साधू महाराजांना विचारले,

“महाराज, गणपती बाप्पा घरी आणतो हे आम्हाला माहीत आहे. पण गणपतीनंतर गौरीला घरी आणण्याची परंपरा नेमकी कशी सुरू झाली? गौरी म्हणजे नेमकी कोण?”

साधू महाराज हसले.

“हा प्रश्न साधा आहे, पण त्याचे उत्तर एका वाक्यात देता येणार नाही,” ते म्हणाले.

सगळे भक्त शांत झाले.

महाराज पुढे म्हणाले,

“आपल्या महाराष्ट्रात गौरीची परंपरा अनेक रूपांत जपली गेली आहे. म्हणून एका घरची परंपरा दुसऱ्या घरापेक्षा वेगळी असली तरी त्यातील भक्ती कमी-जास्त होत नाही. काही ठिकाणी गौरीला पार्वतीचे रूप मानतात. त्यामुळे ती गणपतीची आई मानली जाते. काही ठिकाणी तिला महालक्ष्मीचे रूप मानतात. काही प्रदेशांत ज्येष्ठा-कनिष्ठा अशा दोन गौरींची पूजा केली जाते. म्हणून आधी हे समजून घ्या की गौरीच्या कथांना आपल्या लोकपरंपरेचा मोठा आधार आहे.”

एक भक्त म्हणाला,

“म्हणजे गौरीच्या एकापेक्षा जास्त कथा आहेत?”

“हो,” महाराज म्हणाले. “आणि त्या वेगवेगळ्या प्रदेशांत वेगवेगळ्या पद्धतीने सांगितल्या जातात. पण आज मी तुम्हाला अशी कथा सांगतो, जिच्यात गौरीला माहेरवाशीण मानण्यामागची भावना समजते.”

महाराजांनी डोळे मिटले आणि कथा सांगायला सुरुवात केली.

“देवी पार्वती ही आदिशक्तीचे रूप मानली जाते. हिमालय आणि मेना यांची कन्या म्हणून तिचा उल्लेख पुराणपरंपरेत येतो. विवाहानंतर ती भगवान शिवांसोबत कैलासावर राहू लागली. शिवांचे जीवन वैराग्यपूर्ण. कैलास म्हणजे साधेपणा, तपस्या आणि संसाराच्या मोहापासून दूर असलेले जीवन.

पण पार्वती ही केवळ देवी नव्हती. ती एक कन्या होती, एक पत्नी होती आणि पुढे गणेश व कार्तिकेयाची माता म्हणूनही तिचे रूप लोकमानसात जपले गेले.

आईच्या मनात आपल्या मुलाबद्दल असते तशीच माया पार्वतीच्या मनात गणेशाबद्दल होती.

एकदा भाद्रपद महिन्यात पृथ्वीवर गणेशोत्सवाची भक्तीमय तयारी सुरू झाली. गावोगावी गणपतीच्या मूर्ती बसू लागल्या. घरोघरी आरतीचे स्वर ऐकू येऊ लागले.

देवांना आणि भक्तांना आनंद झाला.

गणेश पृथ्वीवर भक्तांच्या घरी आले.

पण काही दिवसांनी पार्वतीच्या मनात विचार आला,

‘माझा मुलगा पृथ्वीवर गेला आहे. भक्त त्याची सेवा करत आहेत. त्याच्यावर प्रेम करत आहेत. मग मी त्याला भेटायला जाऊ नये का?’

आईला मुलाला भेटण्याची ओढ लागली.

आणि इथूनच लोकपरंपरेत गौरीच्या माहेरवाशीण रूपाची कल्पना अधिक जिवंत होते.

महाराज थोडा वेळ थांबले.

“भक्तांनो,” ते म्हणाले, “आपल्या महाराष्ट्रात लग्न झालेली मुलगी काही दिवसांसाठी माहेरी आली की घरातील वातावरण कसे बदलते, हे तुम्ही पाहिले असेल. आई तिच्या आवडीचे पदार्थ करते. भाऊ तिची विचारपूस करतो. घरात तिच्या येण्याचा आनंद असतो. ती काही दिवसांसाठी आली तरी घराला वेगळीच ऊब मिळते.”

एक वृद्ध महिला भक्त मान हलवत म्हणाली,

“हो महाराज. माझी मुलगी माहेरी आली की आजही माझ्या घरात सणासारखं वातावरण होतं.”

महाराज हसले.

“बस, हाच भाव गौरीच्या परंपरेत आहे.”

“गौरी म्हणजे घरात येणारी देवी एवढंच नाही. अनेक घरांत तिला माहेरवाशीण मानलं जातं. तिचं स्वागत मुलगी घरी आल्यासारखं केलं जातं. म्हणून तिच्या पावलांसाठी रांगोळी काढली जाते, तिला साडी-दागिने घातले जातात, तिला आवडतील असे पदार्थ केले जातात आणि तिच्यासाठी घर सजवलं जातं.”

महाराजांच्या आवाजात आता अधिक आपुलकी आली.

“कल्पना करा, कित्येक दिवसांपासून घरात तिची वाट पाहिली जात आहे. दारात रांगोळी काढली आहे. घरातील महिला साडी नेसून तयार आहेत. हातात आरतीचे ताट आहे. आणि मग गौरीचे आगमन होते.”

काही भक्तांच्या चेहऱ्यावर हसू उमटले.

महाराज पुढे म्हणाले,

“म्हणतात ना,

‘गौरी आली सोन्याच्या पावली,
गौरी आली चांदीच्या पावली…’

हा केवळ गाण्याचा भाग नाही. त्या शब्दांत एक इच्छा आहे. घरात सुख येऊ दे, समृद्धी येऊ दे, घरातील नाती घट्ट राहू देत, अशी प्रार्थना त्यामागे आहे.”

महाराष्ट्रातील अनेक घरांत गौरीचे आगमन रांगोळीतील पावलांनी किंवा ठरावीक कुलाचारानुसार केले जाते. काही ठिकाणी तुळशीपासून पावलोपावली गौरीला घरात आणण्याची प्रथा आढळते.

एक तरुण भक्त म्हणाला,

“महाराज, मग गौरी म्हणजे नेहमी पार्वतीच का?”

महाराज म्हणाले,

“हा प्रश्न फार महत्त्वाचा आहे. प्रत्येक ठिकाणी उत्तर एकसारखे नाही. महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या भागांत गौरीचे स्वरूप वेगवेगळे आहे. काही ठिकाणी ती पार्वती मानली जाते, काही ठिकाणी महालक्ष्मी, तर काही ठिकाणी ज्येष्ठा-कनिष्ठा अशा दोन देवींची पूजा केली जाते. कोकणात काही घरांत खडे किंवा वनस्पतींच्या प्रतीकातून गौरी पूजली जाते, तर देशावर दोन मुखवट्यांच्या गौरींची परंपरा आढळते. ”

“म्हणून ‘आमचीच पद्धत खरी आणि बाकीच्या चुकीच्या’ असा हट्ट करू नका. परंपरेचा प्रदेश बदलला की तिचं रूप बदलतं.”

महाराजांनी समोर ठेवलेलं तांबं हातात घेतलं आणि म्हणाले,

“आपण पाण्याला कुठल्या भांड्यात ठेवतो यापेक्षा ते पाणी तहान भागवतं का, हे महत्त्वाचं असतं. तसंच भक्तीचं आहे.”

सगळे शांतपणे ऐकत होते.

महाराज पुढे म्हणाले,

“आता गौरीच्या पूजेचा आणखी एक अर्थ समजून घ्या. घरात लक्ष्मी म्हणजे केवळ पैसा नाही. घरात समाधान असेल, अन्नाची कमतरता नसेल, माणसं एकमेकांच्या सुख-दुःखात उभी राहतील, घरातील स्त्रीचा सन्मान होईल, वडीलधाऱ्यांना आदर मिळेल आणि मुलांना चांगले संस्कार मिळतील, तर तीच खरी समृद्धी.”

“म्हणून गौरीला घरात आणताना फक्त सोन्या-चांदीची मागणी करू नका. घरात प्रेम राहू दे, अशीही प्रार्थना करा.”

एक भक्त म्हणाला,

“महाराज, पण गौरीच्या पूजेमध्ये एवढा मोठा नैवेद्य का केला जातो?”

महाराज म्हणाले,

“कारण ती माहेरवाशीण आहे, अशी भावना आहे. मुलगी माहेरी आली की आई तिच्या आवडीचा स्वयंपाक करते. तसाच भाव गौरीच्या नैवेद्यामध्ये दिसतो. प्रदेशानुसार पदार्थ बदलतात. काही ठिकाणी पुरणपोळी, विविध भाज्या, भात, गोड पदार्थ आणि इतर पदार्थ केले जातात. गौरीच्या नैवेद्याची पद्धतही घराघरांत वेगळी असते.”

“पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा. देवाला पदार्थांची संख्या महत्त्वाची नसते. त्या पदार्थामागची भावना महत्त्वाची असते.”

इतक्यात एका लहान मुलाने प्रश्न विचारला,

“महाराज, मग गौरी परत का जातात?”

साधू महाराज काही क्षण शांत राहिले.

मग ते म्हणाले,

“कारण जगात आलेल्या प्रत्येक पाहुण्याला एक दिवस निरोप घ्यावाच लागतो.”

“गौरी काही दिवसांसाठी आपल्या घरी येते. आपण तिचा पाहुणचार करतो. पूजा करतो. तिच्याशी मनातल्या मनात बोलतो. आणि मग विसर्जनाच्या वेळी तिला निरोप देतो.”

“हा निरोप म्हणजे दुःखाचा शेवट नाही. तो पुढच्या भेटीची आशा आहे.”

“म्हणूनच गौरी विसर्जनाच्या वेळी अनेकांच्या डोळ्यांत पाणी येतं. कारण ते फक्त एका मूर्तीला निरोप देत नसतात. ते आपल्या घरात काही दिवस राहिलेल्या एका आपुलकीच्या रूपाला निरोप देत असतात.”

महाराजांनी पुन्हा एकदा सर्व भक्तांकडे पाहिले.

“पण या कथेतला सर्वात मोठा संदेश अजून बाकी आहे.”

सगळ्यांचे लक्ष त्यांच्याकडे गेले.

“गौरीला आपण माहेरवाशीण म्हणतो. मग आपल्या घरातील खऱ्या माहेरवाशिणींचं काय?”

एकदम शांतता पसरली.

महाराज म्हणाले,

“आजही कित्येक मुली लग्नानंतर माहेरी येतात. आई-वडिलांकडे दोन दिवस राहतात. पण त्यांच्या मनात किती गोष्टी असतात, हे आपण विचारतो का? ‘तू कशी आहेस?’ एवढं विचारण्यापेक्षा ‘तुला काही त्रास आहे का?’ असं आपण विचारतो का?”

“गौरीला आपण सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवतो. पण आपल्या घरातील मुलीला तिच्या निर्णयांचा, तिच्या मतांचा आणि तिच्या स्वप्नांचा सन्मान देतो का?”

“गौरीसाठी आपण पंचपक्वान्न करतो. पण घरातील आई दिवसभर काम करून थकली असेल, तर तिच्या हातातला स्वयंपाकाचा भार आपण कधी कमी करतो का?”

भक्त एकमेकांकडे पाहू लागले.

महाराजांच्या आवाजात आता उपदेश नव्हता. एक साधा प्रश्न होता.

“गौरीची पूजा म्हणजे केवळ तिच्यासमोर दिवा लावणे नाही. घरातील स्त्रीच्या कष्टांची जाणीव होणे, तिच्या भावनांचा आदर करणे आणि तिला माणूस म्हणून समान स्थान देणे, हीदेखील त्या पूजेची भावना आहे.”

मंदिराच्या अंगणात काही क्षण पूर्ण शांतता होती.

नंतर महाराज हळू आवाजात म्हणाले,

“म्हणून या वर्षी गौरी घरी आली की तिचं स्वागत करा. घर सजवा. नैवेद्य करा. आरती करा. परंपरा जपा. पण त्यासोबत एक संकल्प करा.”

“घरातील कोणतीही मुलगी, आई, बहीण, पत्नी किंवा सून आपल्यामुळे दुःखी होणार नाही, याची काळजी घेऊ.”

“गौरीला सुख-समृद्धीची देवी मानत असाल, तर आपल्या वागण्यातून घरात सुख आणि समाधान निर्माण करा.”

एक भक्ताने हात जोडले.

“महाराज, मग गौरी गणपतीच्या सणाचा खरा अर्थ हाच का?”

महाराज हसले.

“खरा अर्थ एकच नसतो रे. प्रत्येकाच्या श्रद्धेत त्याचा वेगळा अर्थ असतो. पण देवपूजा माणसाला चांगलं बनवत नसेल, तर त्या पूजेचा अर्थ आपण पुन्हा विचारायला हवा.”

तेवढ्यात मंदिराबाहेरून गणपतीच्या आरतीचा आवाज ऐकू आला.

“गणपती बाप्पा मोरया!”

सगळे भक्त उठून उभे राहिले.

महाराजांनी हात जोडले आणि म्हणाले,

“गणराय आपल्या घरातील अडथळे दूर करो आणि गौरी आई आपल्या घरात सुख, समाधान, प्रेम आणि समृद्धी घेऊन येवो.”

सगळ्यांनी एकाच आवाजात म्हटले,

“गौरी आईचा जयजयकार!”

त्या दिवशी मंदिरातून घरी जाताना प्रत्येक भक्ताच्या मनात एकच विचार होता.

गौरीला घरात आणण्यासाठी आपण वर्षातून एकदा दार उघडतो.

पण घरातील माणसांसाठी आपल्या मनाचे दार आपण रोज उघडे ठेवतो का?

कदाचित याच प्रश्नात गौरी-गणपतीच्या सणाचा सर्वात सुंदर अर्थ दडलेला आहे.

read more:- अनंत चतुर्दशी व्रत कथा मराठी: भगवान विष्णूंची अनंत कथा आणि व्रताचे महत्त्व

गौरी गणपतीच्या परंपरेचा एक महत्त्वाचा संदर्भ

महाराष्ट्रात गौरीच्या पूजेच्या पद्धती एकसारख्या नाहीत. काही ठिकाणी एक गौरी, काही ठिकाणी ज्येष्ठा-कनिष्ठा अशा दोन गौरी, तर काही ठिकाणी खडे, पाने किंवा वनस्पतींच्या प्रतीकांतून गौरीचे पूजन केले जाते. त्यामुळे आपल्या घरातील कुलाचार जसा आहे, तसा तो श्रद्धेने पाळणे हीच या परंपरेची सुंदर बाजू आहे.

गौरीला पार्वतीचे रूप मानणाऱ्या परंपरेत ती गणपतीची माता मानली जाते. म्हणूनच गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन हे आई आणि मुलाच्या भेटीचे प्रतीक मानले जाते. मात्र सर्व प्रदेशांत गौरीचे नाते गणपतीशी अगदी एकसारखे सांगितले जात नाही, हेही लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

यामुळेच गौरी गणपतीचा सण हा केवळ धार्मिक विधी नसून महाराष्ट्राच्या लोकपरंपरा, कुटुंबव्यवस्था, स्त्रीचा सन्मान, माहेरपणाची भावना आणि पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या सांस्कृतिक आठवणी यांचा सुंदर संगम आहे.

गौरी आई सर्वांच्या घरात सुख, शांती, आरोग्य आणि समाधान घेऊन येवो, हीच प्रार्थना.

गौरी आईचा जयजयकार!
गणपती बाप्पा मोरया!