लोभी सेठ: पैशाच्या मोहातून माणूसपणाकडे जाणारा प्रवास

Lobhi Seth Goshta in Marathi: पहाटेच्या अंधुक प्रकाशात गावाची बाजारपेठ अजून शांत होती. फक्त एका मोठ्या वाड्यात दिवा लावलेला होता. खिडकीतून पिवळसर उजेड बाहेर पडत होता आणि आत नाण्यांचा मंद आवाज घुमत होता. टेबलावर पैशांचे ढीग रचलेले होते. त्यांच्यासमोर बसलेला होता गावात प्रसिद्ध असलेला लोभी सेठ. तो प्रत्येक नाणं हातात घेत होता, उलटसुलट पाहत होता, जणू त्या धातूच्या थंड तुकड्यांमध्येच त्याला सुरक्षितता मिळत होती. घर मोठं होतं, तिजोऱ्या भरलेल्या होत्या, पण त्या शांत पहाटेत एक प्रश्न हवेत लटकत होता. इतकं सगळं असूनही मन का रिकामं वाटत होतं.

लोभी सेठ हा जन्मतः असा नव्हता. त्याच्या स्वभावामागे एक प्रवास होता. त्या प्रवासात अभाव होता, संघर्ष होता, आणि हळूहळू वाढत गेलेली पैशाची भूक होती.

अभावातून जन्मलेली भीती

गणू हे त्याचं लहानपणीचं नाव. घरात परिस्थिती बेताची होती. वडील छोट्या दुकानात नोकर होते. आई शिवणकाम करून घर चालवायची. महिन्याच्या शेवटी नेहमीच पैशांची कमतरता भासायची. गणूला आठवतं, एकदा शाळेची फी भरायला उशीर झाला म्हणून शिक्षकांनी त्याला वर्गाबाहेर उभं केलं होतं. तो प्रसंग त्याच्या मनात खोलवर बसला.

दुसरं उदाहरण त्याच्या आयुष्यात कायमचं कोरलं गेलं. दिवाळीच्या आधी सगळ्या मुलांनी नवीन कपडे घेतले होते. गणू मात्र जुनेच कपडे घालून उभा होता. आईने त्याला समजावत म्हटलं होतं, पुढच्या वर्षी घेऊ. पण त्या क्षणी त्याला वाटलं, पैशांशिवाय माणसाची किंमत नाही.

या दोन छोट्या घटनांनी त्याच्या मनात एक भीती निर्माण केली. ही भीती अशी की आयुष्यात पुन्हा कधी पैशासाठी हतबल व्हायचं नाही. सुरुवातीला ही भावना स्वाभिमानाची होती. पण हळूहळू ती भीती लोभात बदलली.

यशस्वी व्यापारी ते लोभी सेठ

तरुणपणी गणूने धान्याचं छोटंसं दुकान सुरू केलं. त्याचं गणित चोख होतं. व्यवहारात तो दक्ष होता. मेहनतही खूप घेत होता. थोड्या वर्षांत दुकान वाढलं. लोक त्याला सेठ म्हणू लागले. पण त्याच वेळी त्याच्या वागण्यात सूक्ष्म बदल दिसू लागले.

धान्य मोजताना तो काटकसर करायचा. मापात अगदी थोडा फरक ठेवायचा, जो सामान्य माणसाच्या लक्षात येणार नाही. कर्ज देताना व्याज जास्त ठेवायचा. त्याच्या मते हे सगळं व्यापाराचं तंत्र होतं. पण प्रत्यक्षात हा लोभ हळूहळू त्याच्या स्वभावाचा भाग बनत होता.

एकदा गावात दुष्काळ पडला. शेतकरी अडचणीत होते. त्यांच्याकडे पेरणीसाठी बी नव्हतं. लोभी सेठने त्यांना बी दिलं, पण अटी कठोर होत्या. वेळेवर पैसे न दिल्यास जमीन गहाण ठेवावी लागणार होती. अनेकांनी ते मान्य केलं, कारण त्यांच्याकडे पर्याय नव्हता. काही वर्षांनी त्या जमिनी सेठच्या मालकीच्या झाल्या.

त्याच्या नजरेत हा व्यवहार होता. पण गावकऱ्यांच्या मनात त्याच्याबद्दल भीती आणि राग निर्माण झाला. पैसा वाढत होता, पण विश्वास कमी होत होता.

नात्यांमध्ये आलेली दरी

लोभी सेठच्या घरात सर्व सुविधा होत्या. मोठा वाडा, सोन्याचे दागिने, नोकरचाकर. पण त्या घरात सहज हास्य ऐकू येत नसे. पत्नी सुमित्रा शांत आणि समजूतदार होती. ती नेहमी म्हणायची, पैसा कमावणं चूक नाही, पण पैशासाठी जगणं चुकीचं आहे. सेठ तिचं बोलणं ऐकायचा, पण त्याला ते व्यवहार्य वाटत नसे.

त्याचा मुलगा रोहन वेगळ्या विचारांचा होता. शिक्षणासाठी शहरात गेल्यावर त्याची दृष्टी बदलली. त्याला समाजासाठी काहीतरी करायचं होतं. एकदा सुट्टीत घरी आल्यावर त्याने वडिलांना विचारलं, आपण गावात वाचनालय किंवा शाळा सुरू करूया का. त्यावर सेठने सरळ प्रश्न विचारला, त्यातून परतावा काय मिळेल.

हा संवाद छोटा होता, पण त्याचे परिणाम मोठे होते. रोहनच्या मनात निराशा निर्माण झाली. त्याला जाणवलं की वडिलांसाठी प्रत्येक गोष्टीचं मोजमाप पैशात होतं. हळूहळू त्यांच्यातील संवाद कमी झाला.

घरातली परिस्थिती एखाद्या झाडासारखी झाली होती. वरून ते हिरवं दिसत होतं, पण मुळांमध्ये ताण होता. नात्यांमध्ये उब उरली नव्हती.

लोभाची किंमत आणि आत्मपरीक्षण

एक दिवस अचानक सेठला छातीत दुखू लागलं. डॉक्टरांनी सांगितलं की ताण खूप आहे. काही दिवस विश्रांती घ्यावी लागेल. पहिल्यांदाच तो दुकानापासून, व्यवहारांपासून दूर राहिला. त्या शांत दिवसांत त्याला स्वतःशी बसून विचार करावा लागला.

खिडकीतून बाहेर पाहताना त्याने पाहिलं की ज्या शेतकऱ्यांची जमीन त्याने घेतली होती, त्यांची मुलं आता इतरांच्या शेतात मजुरी करत होती. त्याला एक प्रसंग आठवला. काही वर्षांपूर्वी एक वृद्ध शेतकरी त्याच्याकडे आला होता. तो म्हणाला होता, थोडा वेळ द्या, मी पैसे देईन. पण सेठने कठोरपणे जमीन आपल्या नावावर घेतली होती. त्या वृद्धाच्या डोळ्यातील असहायता त्याला त्या दिवशी पुन्हा आठवली.

दुसरं उदाहरण त्याच्या घरातच होतं. रोहनने शहरात नोकरी स्वीकारली आणि गावात परत येणं कमी केलं. सेठला तेव्हा राग आला होता. पण आता त्याला जाणवलं की मुलाने दूर जाण्याचं कारण फक्त करिअर नव्हतं, तर विचारांचा संघर्ष होता.

या सगळ्या विचारांनी त्याच्या मनात अस्वस्थता निर्माण केली. तो स्वतःला विचारू लागला, जर आज माझ्याकडे पैसा आहे, पण माझ्या नावाने लोकांच्या मनात कटुता आहे, तर ही श्रीमंती नेमकी कशाची.

हे पण वाचा:- पावसात भिजलेली प्रेमकथा – मनाच्या ओल्या पानांवर उमटलेली अक्षरे

परिवर्तनाची सुरुवात

आजारीपणातून सावरल्यानंतर लोभी सेठने काही निर्णय घेतले. हे निर्णय अचानक भावनेतून नव्हते, तर विचारांती होते. त्याने काही शेतकऱ्यांची कर्ज माफ केली. ज्यांची जमीन त्याच्याकडे गहाण होती आणि जे अजूनही संघर्ष करत होते, त्यांच्याशी तो पुन्हा बोलला. काही प्रकरणांमध्ये त्याने सवलती दिल्या.

त्याने दुकानात मोजमाप पारदर्शक केलं. सुरुवातीला लोकांना विश्वास बसत नव्हता. पण हळूहळू त्याच्या वागण्यात सातत्य दिसू लागलं.

रोहनला जेव्हा कळलं की वडिलांनी गावात लहानसं वाचनालय सुरू करण्यासाठी जागा दिली आहे, तेव्हा तो आश्चर्यचकित झाला. तो गावात आला. वडील आणि मुलामध्ये पुन्हा संवाद सुरू झाला. हा संवाद तात्काळ गोड झाला नाही, पण प्रामाणिक झाला.

सुमित्राच्या चेहऱ्यावरही समाधान दिसू लागलं. घरात आता पैशांबरोबर चर्चा, विचार, आणि काही प्रमाणात हसूही दिसू लागलं.

लोभी सेठ अजूनही व्यापारी होता. त्याने व्यापार सोडला नाही. पण त्याच्या दृष्टीत बदल झाला. पैसा साधन आहे, ध्येय नाही, हे त्याने मान्य केलं.

या संपूर्ण प्रवासात एक गोष्ट स्पष्ट झाली. लोभ हा अनेकदा भीतीतून जन्माला येतो. अभावाची भीती, अपमानाची भीती, असुरक्षिततेची भीती. पण जेव्हा ती भीती नियंत्रणाबाहेर जाते, तेव्हा ती माणसाला स्वतःपासून दूर नेते.

शेवटी प्रश्न पैशाचा नसतो, प्रश्न दृष्टिकोनाचा असतो. संपत्ती जमा करणं चुकीचं नाही, पण संपत्तीच्या मोहात माणूसपण हरवणं ही खरी हानी असते.

आपण किती कमावलं यापेक्षा आपण किती योग्य पद्धतीने कमावलं आणि त्यातून किती लोकांना आधार दिला, यावरच आपल्या आयुष्याचं खरं मूल्यमापन ठरतं.