संत ज्ञानेश्वर महाराज चरित्र कथा

Sant Dnyaneshwar Maharaj Jivan Charitra Katha: महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे स्थान अत्यंत महान आहे. ज्ञान, भक्ती, करुणा आणि समतेचा संदेश देणारे हे संत अल्पायुष्यातच इतकं मोठं कार्य करून गेले की आजही त्यांची कीर्ती संपूर्ण भारतभर गातली जाते.

संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा जन्म इ.स. १२७५ च्या सुमारास झाला. त्यांचे वडील विठ्ठलपंत आणि आई रुक्मिणीबाई. त्यांचं कुटुंब मूळचं आपेगावचं. विठ्ठलपंत हे विद्वान ब्राह्मण होते. त्यांना अध्यात्माची ओढ होती. एके काळी त्यांनी संसार सोडून संन्यास घेतला. पण नंतर गुरूंनी सांगितल्यावर ते परत संसारात आले.

त्या काळच्या समाजरचनेनुसार संन्यास घेतलेला मनुष्य पुन्हा संसारात येणं लोकांना मान्य नव्हतं. त्यामुळे समाजाने विठ्ठलपंत आणि त्यांच्या कुटुंबाला वाळीत टाकलं.

या कुटुंबात चार संतस्वरूप मुलांचा जन्म झाला. निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई. समाजाच्या बहिष्कारामुळे या चार भावंडांचं बालपण अत्यंत कठीण परिस्थितीत गेलं. लोक त्यांच्याकडे तुच्छतेने पाहत, त्यांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान देत नसत.

पण या दुःखातूनच त्यांच्या आयुष्यात भक्ती आणि ज्ञानाची ज्योत प्रज्वलित झाली. मोठे भाऊ निवृत्तीनाथ हे त्यांचे गुरु झाले. त्यांनी ज्ञानेश्वरांना अध्यात्माचा मार्ग दाखवला.

ज्ञानेश्वर महाराज लहानपणापासूनच अत्यंत बुद्धिमान होते. त्यांच्या बोलण्यात करुणा आणि ज्ञानाचा संगम होता. वय लहान असलं तरी त्यांच्या विचारांची खोली विलक्षण होती.

एकदा समाजातल्या काही लोकांनी त्यांच्या ज्ञानाची परीक्षा घ्यायचं ठरवलं. ते म्हणाले, “जर तुम्ही इतके ज्ञानी असाल तर एखाद्या जनावराला वेद बोलायला लावा.”

ज्ञानेश्वर महाराजांनी शांतपणे जवळ उभ्या असलेल्या म्हशीच्या डोक्यावर हात ठेवला. आणि म्हणाले, “देव सर्वत्र आहे. या प्राण्यातही तोच आहे.”

असं म्हणतात की त्या क्षणी त्या म्हशीच्या तोंडातून वेदांचे मंत्र उच्चारले गेले. लोक स्तब्ध झाले. त्यांना कळलं की ज्ञानेश्वर हे सामान्य मुलं नाहीत.

ज्ञानेश्वर महाराजांनी आपल्या गुरूंच्या आज्ञेनं एक महान ग्रंथ लिहिला. भगवद्गीतेचा अर्थ मराठी भाषेत सांगणारा हा ग्रंथ म्हणजे ज्ञानेश्वरी. त्या काळात धार्मिक ग्रंथ फक्त संस्कृतमध्ये होते. सामान्य माणसाला त्यांचा अर्थ समजत नव्हता.

ज्ञानेश्वर महाराजांनी ओवीबद्ध मराठीत गीतेचा अर्थ सांगितला. त्यामुळे साध्या माणसालाही धर्म, कर्म, भक्ती आणि ज्ञान यांचा अर्थ समजू लागला. ज्ञानेश्वरी हा केवळ ग्रंथ नाही, तर आध्यात्मिक मार्गदर्शक आहे.

ज्ञानेश्वर महाराजांच्या आयुष्यात अनेक संतांचा सहवास होता. संत नामदेव त्यांचे अत्यंत जवळचे मित्र होते. दोघांनी मिळून अनेक ठिकाणी प्रवास केला, भजन-कीर्तन केलं आणि भक्तीचा संदेश दिला.

एकदा नामदेव आणि ज्ञानेश्वर मंदिरात बसले होते. तेव्हा नामदेव म्हणाले, “देव फक्त मंदिरात आहे.” ज्ञानेश्वर म्हणाले, “देव सर्वत्र आहे. प्रत्येक जीवात आहे.”

हा विचार पुढे त्यांच्या शिकवणीतून सतत दिसतो. त्यांनी लोकांना सांगितलं की देवाला शोधण्यासाठी जंगलात जाण्याची गरज नाही. आपल्या अंतःकरणात डोकवा. तिथेच तो आहे.

ज्ञानेश्वर महाराजांचा आणखी एक प्रसिद्ध प्रसंग सांगितला जातो. एकदा त्यांनी चालत्या भिंतीवर बसून प्रवास केला. काही लोकांना त्यांचं ज्ञान मान्य नव्हतं. तेव्हा ज्ञानेश्वरांनी आपल्या योगसामर्थ्याने भिंत चालवली. हा प्रसंग त्यांच्या अध्यात्मिक सामर्थ्याचा दाखला मानला जातो.

पण या चमत्कारांपेक्षा मोठी गोष्ट म्हणजे त्यांची करुणा. ते सर्वांना समान नजरेनं पाहत. गरीब असो, श्रीमंत असो, कोणत्याही जातीचा असो, त्यांच्यासाठी सर्व माणसं देवाची लेकरं होती.

त्यांच्या धाकट्या बहिणी मुक्ताबाईही अत्यंत ज्ञानी होत्या. भावंडांमध्ये अपार प्रेम होतं. त्यांनी एकत्रितपणे भक्ती आणि ज्ञानाचा संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवला.

ज्ञानेश्वर महाराजांचं आयुष्य फार मोठं नव्हतं. पण त्या अल्पकाळात त्यांनी जे कार्य केलं ते अमर आहे. वयाच्या अवघ्या एकवीसाव्या वर्षी त्यांनी समाधी घेण्याचा निर्णय घेतला.

हे पण वाचा:- नामदेव महाराज कथा

अलंदी येथे त्यांनी संजीवन समाधी घेतली. त्या वेळी अनेक संत आणि भक्त उपस्थित होते. लोकांच्या डोळ्यांत अश्रू होते. पण ज्ञानेश्वर महाराज शांत होते.

आजही अलंदी येथे त्यांची समाधी आहे. लाखो भक्त तिथे दर्शनासाठी येतात. आषाढी आणि कार्तिकी वारीत वारकरी ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पालखीला घेऊन पंढरपूरला जातात.

ज्ञानेश्वर महाराजांनी दिलेला संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. त्यांनी सांगितलं की ज्ञान आणि भक्ती एकमेकांपासून वेगळे नाहीत. ज्ञानाने मन प्रकाशमान होतं आणि भक्तीने मन शुद्ध होतं.

त्यांच्या ओव्यांतून प्रेम, समता आणि करुणेचा संदेश वाहतो. म्हणूनच ते केवळ संत नाहीत तर महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक परंपरेचा तेजस्वी दीप आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराजांची कथा आपल्याला सांगते की परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी ज्ञान, श्रद्धा आणि प्रेम यांच्या जोरावर माणूस जगाला प्रकाश देऊ शकतो.