Ghodyacha Khara Malak Marathi Goshta: दरबारात रोज नवनवीन खटले येत असत. कुठे जमीनविषयक वाद, कुठे पैशाचे व्यवहार, तर कुठे मानहानीचे प्रश्न. पण काही खटले असे असतात की ते फक्त मालमत्तेचे नसतात, ते माणसाच्या स्वभावाचे असतात. एकदा असाच एक विलक्षण खटला बिरबलांसमोर आला.
कोतवालाने दोन माणसे आणि एक घोडा दरबारात हजर केले. घोडा देखणा, मजबूत आणि सांभाळलेला दिसत होता. पहिला माणूस सधन व्यापाऱ्यासारखा दिसत होता. स्वच्छ कपडे, आत्मविश्वासपूर्ण देहबोली. दुसरा माणूस साध्या वेषातील आणि लंगडत चालणारा होता. दोघांच्या चेहऱ्यावर राग आणि हट्ट स्पष्ट दिसत होता.
कोतवाल म्हणाला, “हुजूर, हे दोघे भर चौकात या घोड्यावरून जोरजोरात भांडत होते. दोघेही म्हणतात घोडा माझाच आहे. त्यामुळे मी त्यांना आपल्या न्यायासाठी येथे आणले.”
बिरबलांनी प्रथम व्यापाऱ्याकडे पाहिले.
“तू सांग, काय घडले?”
व्यापारी नम्रपणे म्हणाला, “हुजूर, हा घोडा माझा आहे. मी माझ्या गावातून दिल्लीत कामासाठी निघालो होतो. रस्त्यात हा माणूस भेटला. तो लंगडत चालत होता. त्याने विनंती केली की मला देखील दिल्लीत जायचे आहे, कृपया मला आपल्या घोड्यावर घ्या. मला त्याची दया आली. अंतर फारसे उरले नव्हते, म्हणून मी त्याला घोड्यावर बसवले. पण शहरात पोहोचल्यावर हा म्हणू लागला की घोडा माझाच आहे आणि तू उतर. तेव्हा आमच्यात भांडण सुरू झाले.”
बिरबलांनी दुसऱ्या माणसाकडे वळून विचारले, “तुझे काय म्हणणे आहे?”
तो म्हणाला, “हुजूर, हा खोटे बोलतो आहे. मला चालायला त्रास होतो म्हणून मी हा घोडा वापरतो. मी दिल्लीला येत असताना हा माणूस मला भेटला. तो म्हणाला माझे पाय खूप दुखत आहेत, मला घोड्यावर घेऊन चला. मी त्याची विनंती मान्य केली. पण शहरात आल्यावर हा उलट माझ्याच घोड्यावर दावा करू लागला.”
दोघांची गोष्ट जवळजवळ सारखीच होती. फरक इतकाच की घोडा मूळ कोणाचा. पुरावे नव्हते. साक्षीदार नव्हते. दोघेही परगावचे. फक्त शब्द आणि शब्दांवर उभा असलेला वाद.
बिरबल काही क्षण शांत राहिले. त्यांनी दोघांकडे आणि घोड्याकडे बारकाईने पाहिले. मग म्हणाले, “घोडा येथेच ठेवा. तुम्ही दोघे उद्या सकाळी या. मग मी निकाल देईन.”
दुसऱ्या दिवशी सकाळी दोघेही दरबारात हजर झाले. पण आज दृश्य वेगळे होते. त्या घोड्याच्या उंची आणि रंगाचे आणखी काही घोडे तिथे उभे होते. बाहेरून पाहता सर्व जवळजवळ सारखेच भासत होते.
बिरबल म्हणाले, “जा, तुमचा घोडा ओळखा.”
दोघेही पुढे गेले. लंगडा माणूस एका घोड्याजवळ गेला, त्याच्या चेहऱ्याकडे पाहिले, मग दुसऱ्याकडे गेला. तो प्रत्येक घोड्याकडे संशयाने पाहत होता. त्याच्या हालचालींमध्ये गोंधळ दिसत होता. तो एका घोड्याजवळ थांबला, पण पुन्हा मागे सरकला. जणू खात्रीच होत नव्हती.
व्यापारी मात्र थेट एका घोड्याकडे गेला. त्याने त्याच्या मानेवरून हात फिरवला आणि हलक्या आवाजात काही बोलला. क्षणात तो घोडा हिनहिनला. त्याने आपली मान व्यापाऱ्याच्या खांद्याजवळ आणली. तो परिचयाचा स्पर्श होता. जपलेल्या नात्याचा प्रतिसाद होता.
दरबारातील सर्वांच्या नजरा त्या दृश्याकडे लागल्या होत्या. बिरबलांच्या चेहऱ्यावर हलकीशी स्मितरेषा उमटली.
ते म्हणाले, “घोड्याने स्वतःच त्याचा खरा मालक ओळखला आहे.”
लंगड्या माणसाकडे पाहून त्यांनी कठोर स्वरात सांगितले, “दुसऱ्याची मालमत्ता खोट्या दाव्याने मिळवण्याचा प्रयत्न हा गुन्हा आहे. तुला त्याची शिक्षा भोगावी लागेल.”
व्यापाऱ्याला त्याचा घोडा परत देण्यात आला. लंगड्या माणसाला शिक्षा ठोठावण्यात आली.
ही गोष्ट इथे संपते, पण तिचा अर्थ इथेच थांबत नाही. खऱ्या मालकीचा पुरावा शब्दांत नसतो, तो नात्यात असतो. ज्याने जपले, ज्याने सांभाळले, ज्याने रोज त्याच्याशी संवाद साधला, त्याला ओळख पटवण्यासाठी मोठ्या साक्षीची गरज नसते. वस्तूही आपल्या माणसाला ओळखते.
खोटेपणा कितीही आत्मविश्वासाने मांडला तरी त्यात स्थैर्य नसते. सत्याला घाई नसते, पण त्याची मुळे घट्ट असतात. आणि जेव्हा योग्य वेळी परीक्षा येते, तेव्हा ते स्वतः उभे राहते.
न्याय म्हणजे फक्त ऐकलेल्या गोष्टींवर विश्वास ठेवणे नव्हे. न्याय म्हणजे निरीक्षण, संयम आणि सत्य ओळखण्याची क्षमता. बिरबलांनी शब्दांपेक्षा वर्तनावर विश्वास ठेवला. म्हणूनच त्यांचा न्याय अचूक ठरला.
आपल्या आयुष्यातही अनेकदा असे प्रसंग येतात. कुणीतरी मोठ्याने दावा करतो, तर कुणीतरी शांतपणे आपले काम करत राहतो. पण खरी ओळख ही बोलण्यात नसते, ती कृतीत असते. आणि जे खरे असते, ते शेवटी ओळखले जातेच.
हीच या कथेतली खरी शिकवण आहे.
राज धनवे हे मराठीचे उत्साही लेखक आहेत. मुलांसाठी मजेदार गोष्टी, बोधकथा, ड्रॉइंग आणि पझल पुस्तके लिहितात. मराठी भाषा आणि सर्जनशीलतेचा प्रसार करणे हे त्यांचे ध्येय आहे.